ΨαλτικήΙστορία & ΜουσικήΤυπική ΤάξιςΚυριακή της Ορθοδοξίας
Κυριακή πρωί της Ορθοδοξίας
στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό

[Από την τάξη και ψαλμωδία στον Πατριαρχικό Ναό Κων/πόλεως]
[Πρωτοπρεσβ. Σεραφίμ Φαράσογλου]

«Θεός Κύριος και επέφανεν ημίν». Αρχίζει ο Όρθρος, βαθειά, σε χαμηλές βάσεις. Λες και ξεκινήσαμε να κτίσουμε το μεγάλο οικοδόμημα του κόσμου. Σταθμός πρώτος, η πρώτη Αίτηση. Και συνεχίζουμε να ανεβάζουμε την οικοδομή με ένα τόνο πάνω στα Καθίσματα που ακολουθούν για να φθάσουμε κάποτε στις Καταβασίες και στους Αίνους με τα γεμάτα ίσα και να εγγίσουμε στις κορυφές, στο Δοξαστικόν.

Στον Πατριαρχικό Ναό ψάλλονται κάθε Κυριακή τα αργά Ευλογητάρια. Στο μεταξύ, καταφθάνουν οι πιστοί από τα τέσσερα σημεία της Πόλης. Ανησυχούν στο δρόμο μη μείνουν «έξω του νυμφώνος» και τρέχουν να πιάσουν τις καλύτερες θέσεις στο σολέα ή στα στασίδια στα δύο κλίτη. Στο «Δόξα Πατρί» του Α΄ των Ευλογηταρίων τις Κυριακές ή στο «Δόξα Πατρί» του Α΄ Αντιφώνου στις εορτές παίρνουν τις θέσεις τους ο Άρχων Πρωτοψάλτης και ο Άρχων Λαμπαδάριος με την καθιερωμένη τάξη.

Όταν σταματάει ο Κανόνας αρχίζει ο Πολυέλεος «Δούλοι Κύριον» σημαίνει ότι έχουμε καθυστέρηση και θα έχουμε αναμονή. Πραγματικά όλοι βρίσκονται σε αναμονή «πότε θα κατέβει;» – Ο Πατριάρχης – λες και υπάρχει κίνδυνος μήπως δεν έλθει. Γι’ αυτό κάθε τόσο τα βλέμματα είναι στραμμένα προς τα κάτω, δηλαδή προς την είσοδο και κάθε κρότος κουδουνιού ή άλλου θορύβου κινεί την ανησυχία και την περιέργεια μήπως έφθασε η πομπή.

Επί τέλους... «Εις πολλά έτη». Είναι το «καλωσόρισες» και η ευλογία του Πατριάρχη «η καλημέρα του». Όλοι κάτω, χαμηλά τον υποδέχονται και σε βάση χαμηλή ψάλλουν. Έτσι υποδέχονται, έλεγε ο Πρίγγος. Παίρνουν «Καιρό» οι κληρικοί που θα λειτουργήσουν, με τάξη και με βήματα ρυθμικά. Ο Πρωτοψάλτης αφού κάνει σχήμα στον Πατριάρχη και ανέβει στο στασίδι του, αρχίζει στον ανάλογο χρόνο λαμπρά και πανηγυρικά τις Καταβασίες. Όλοι ησύχασαν πλέον και τώρα παρακολουθούν την όλη μυσταγωγία.

«Του Κυρίου δεηθώμεν» ο Δευτερεύων. «Ότι Άγιος» ο Μέγας Αρχιμανδρίτης. «Πάσα πνοή», «Και υπέρ του καταξιωθήναι» ο ίδιος διάκονος. «Ειρήνη πάσι» ακούεται για πρώτη φορά η φωνή του Πατριάρχη. Διαβάζεται το ιερό Ευαγγέλιον, το Εωθινόν, στο δεξιό μέρος της Αγίας Τράπεζας, χωρίς στο τέλος να ευλογεί μ’ αυτό ο ιερεύς το λαό, γιατί χοροστατεί ο Πατριάρχης. Την ώρα που διαβάζει ο ιερεύς το Εωθινό Ευαγγέλιον, οι διάκονοι στέκονται απέναντι του στο αριστερό μέρος της Αγίας Τράπεζας.

«Ανάστασιν Χριστού θεασάμενοι» διαβάζει ο Πατριάρχης από το Ωρολόγιον πάντα και κάνει τρεις φορές το σταυρό του, στο «προσκυνήσομεν». Στο μεταξύ οι ψάλτες κατεβαίνουν από τα στασίδια τους. «Ελέησον με» αρχίζει ο Πρωτοψάλτης σύντομα, πεταχτά, ρυθμικά. Αρχίζει ο ένας χορός κατόπιν του άλλου από την τελευταία συλλαβή του προηγούμενου στίχου.

Το «Ιδού γαρ αλήθειαν» ψάλλεται αργό από το Λαμπαδάριο. Εξέρχεται το ιερό Ευαγγέλιον. Με επανωκαλύμμαυχο ο ιερεύς που το κρατάει και έχει καλυμμένα τα χέρια του με το φελώνιον. Προηγείται λαμπάδα που σταματάει στο μέσον.

Ο Πατριάρχης κατεβαίνει για πρώτη φορά από το θρόνο για να προσκυνήσει το ιερό Ευαγγέλιον, βγάζοντας το Επανωκαλύμμαυχο του και αφού κάνει τρεις σταυρούς πρώτα και τρεις μετά. Ο ιερεύς έπειτα στέκεται πλαγίως για τα ευλογήσει ο Πατριάρχης το λαό, ενώ ο Πρωτοψάλτης ψάλλει «Εις πολλά έτη» σύντομο και παίρνει τέλος ο Λαμπαδάριος για να συνεχίσει εκείνος «Ραντιείς με» και ανεβαίνουν πάλι στα στασίδια τους ύστερα από όλη αυτή την ιεροτελεστία.

«Την Θεοτόκον» ο Τριτεύων. «Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον» ο Πατριάρχης ψάλλει, ο ίδιος, προς τιμήν της Παναγίας τα Μεγαλυνάρια. Οι ψάλτες κατεβαίνουν από τα στασίδια τους κατά την τάξη. Οι διάκονοι Δευτερεύων και Τριτεύων θυμιάζουν με την καθιερωμένη τάξη ενώ ο Αρχιδιάκονος , που βρίσκεται πάντα δίπλα στον Πατριάρχη, κατέρχεται για να προετοιμασθεί για την υποδοχή σε λίγο του Άρχοντα του Γένους μέσα στο Άγιο Βήμα.

Ο Πατριάρχης συνεχίζει να ψάλλει το Εξαποστειλάριον ενώ τώρα βγαίνουν από την Ωραία Πύλη οι διάκονοι κατά ζεύγη. Πρώτα ο Τριτεύων με το Διάκονο της Σειράς και έπειτα ο Αρχιδιάκονος με το Δευτερεύοντα και παίρνουν τις θέσεις τους μπροστά στα σκαλιά του θρόνου.

Έφθασε η στιγμή. «Κέλευσον Δέσποτα άγιε» ακούεται η φωνή του μικρού Κανονάρχη στον τόνο που πρέπει, γλυκά, κατανυκτικά και σταθερά.

«Πάσα πνοή» αρχίζει ο Πρωτοψάλτης με την ευχή του Αρχιερέα και Δεσπότου των Όλων, που αντιπροσωπεύει εκείνη τη στιγμή. Ανάβουν σκάλα-σκάλα οι πολυέλεοι.

«Τον Δεσπότην» αργό. Έχουμε Πατριαρχική και Συνοδική Λειτουργία, που γίνεται τέσσερις φορές το χρόνο: Της Ορθοδοξίας, το Πάσχα, του Αγίου Ανδρέα και τα Χριστούγεννα. Ο Πατριάρχης κατεβαίνει από το θρόνο του για να πάρει καιρό στο σημείο της λέξεως «ΑΡΧΙ...» που επαναλαμβάνεται τη δεύτερη φορά και τότε κλείνει η Ωραία Πύλη για να ανοίξει στο: «Της ευσπλαχνίας την Πύλην άνοιξον».

Στον «Δεσπότην» κατέβαινε άλλοτε ο αυτοκράτορας από το θρόνο του με την συνοδεία του Αρχιδιακόνου και του Δευτερεύοντα, και στο «Αρχιερέα» ο Πατριάρχης με τον Τριτεύοντα και το Διάκονο της Σειράς για να προσκυνήσουν τα Άγια Δίπτυχα που εικονίζουν το Χριστό με τον Άγιο Ιωάννη από τη μία και την Παναγία με τον Άγιο Γεώργιο από την άλλη, τα οποία κρατούν ο Μέγας Εκκλησιάρχης και ένας Εφημέριος του Πατριαρχικού Ναού. Ο Πατριάρχης στο τέλος διαβάζει την ευχή «Κύριε εξαπόστειλον» αφού βγάλει το επανωκαλύμμαυχο του, που το ρίχνει στους ώμους, ευλογεί το λαό με το τρικέρι και μπαίνει στα Άγια των Αγίων, στο Ιερό Βήμα. Τώρα κλείνει η Ωραία Πύλη για να ανοίξει και πάλι στη Δοξολογία.

Οι Αρχιερείς με ράσο και επανωκαλύμμαυχο μόνον περιμένουν γύρω από την Αγία Τράπεζα και τώρα με σχήμα παίρνουν «καιρό» από τον Πατριάρχη. Κίνηση αρχίζει μέσα στο Ιερό Βήμα. Πρέπει να προλάβουν μέχρι το Δοξαστικό όλοι να είναι έτοιμοι. Έξω ακούονται γοργά, ζωηρά και πανηγυρικά οι Αίνοι. Οι Κανονάρχες στο καθήκον στραμμένοι προς το Δάσκαλο με το βιβλίο στο χέρι απαγγέλλουν τις λέξεις τους. Όλα λάμπουν τώρα, «αστράφτει και λάμπει η Εκκλησία του Χριστού, κεκοσμημένη». Οι Οφφικίαλοι και άλλοι επίσημοι πήραν τις θέσεις τους στο Παραθρόνιο και στα Ηγεμονικά. Όλοι αναμένουν το θέαμα της πομπής που θα εξέλθει σε λίγο, με κορωνίδα τον Πατριάρχη ντυμένο με τον ιστορικό σάκκο των «σμάλτων». Άλλοτε, τη μέρα αυτή της Ορθοδοξίας, η αμφίεση του Πατριάρχη γινόταν στο σολέα με την ειδική τυπική τάξη και ο Λαμπαδάριος έψαλε κατά την αμφίεση το «Περίζωσαι» ή το περίφημο «Άνωθεν οι Προφήται» του Ιωάννου Κουκκουζέλη (ΙΒ΄ - ΙΓ΄ αι.), που το συντόμευσε ο Κωνσταντίνος Πρωτοψάλτης (1862) και το διασκεύασε αναλυτικά ο Θρασύβουλος Στανίτσας.

Πριν τη Δοξολογία ψάλλεται το «Υπερευλογημένη» πάντα σε δεύτερο ήχο.

«Δόξα σοι τω δείξαντι το φως». Ανοίγει η Ωραία Πύλη αργά-αργά και γίνεται η έξοδος των αρχιερέων με την καθιερωμένη τάξη των πρεσβείων χειροτονίας, πρώτα οι νεώτεροι και ο τελευταίος ο Οικουμενικός Πατριάρχης.

Πραγματική φαντασμαγορία τώρα στο μέσον του Ναού, στο σολέα. Ο Μέγας Ποιμήν της Ορθοδοξίας με τους Αγίους Αρχιερείς «τους συγκροτούντας την περί Αυτόν Αγίαν και Ιεράν Σύνοδον». Είναι η ίδια Σύνοδος, η συνέχεια της Νίκαιας και της Χαλκηδόνος Οικουμενικής Συνόδου. Αυτά τα Δόγματα, αυτά, τα ίδια Σύμβολα πρεσβεύει.

«Ευλογημένη η βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος» Αρχίζει η θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου. Τα Ειρηνικά, τα Αντίφωνα, τα η Μικρά Είσοδος και μπαίνουν πάλι στο Άγιο Βήμα – ο Πατριάρχης με τους Συνοδικούς – για να τελέσουν την αναίμακτη Θυσία, να μεταλάβουν από το Κοινό Ποτήριο και να μεταδώσουν και στους πιστούς τα Άχραντα Μυστήρια, να γίνουν όλοι μια ψυχή, μια καρδιά και να ψάλουν το «Εις Άγιος, εις Κύριος, Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός. Αμήν».

Ο Τρισάγιος Ύμνος κορυφώνεται με το «Κύριε Κύριε επίβλεψον» που λέγει τρεις φορές ο Πατριάρχης κρατώντας τα Δικηροτρίκηρα, σαν άλλος Μωυσής, που κρατάει στα χέρια τις δύο πλάκες της Διαθήκης με τις Δέκα εντολές. Ο Πρωτοψάλτης απαντάει με σιγανή φωνή κάθε φορά «Αμήν». Στο μεταξύ οι Άγγελοι από τον ουρανό, που συμβολίζει το Άγιο Βήμα, ψάλλουν το «Άγιος ο Θεός» του Βήματος. Είναι οι Δομέστικοι και οι Κανονάρχες που μπαίνουν την ώρα αυτή στο Ιερό.

Με την ευλογία της Καθέδρας, στο Δύναμις, ο Πατριάρχης ανεβαίνει στο Σύνθρονο έχοντα δεξιά και αριστερά του τούς Αγίους Αδελφούς του, τους Συνοδικούς Αρχιερείς και από την θέση αυτή ψάλλουν το «Κύριε σώσον τους ευσεβείς», το «Και επάκουσον ημών» και τη φήμη του Πατριάρχη. Όταν όμως τύχη να λειτουργούν δύο ή τρεις Πατριάρχες μαζί, τότε δεν ανεβαίνει στο Σύνθρονο, σε ένδειξη αδελφικής αγάπης και ισότητας. Στο Σύνθρονο τοποθετείται η εικόνα του Χριστού, που είναι η κεφαλή της Εκκλησίας.

Στον Απόστολο ο Τριτεύων λέγει το Πρόσχωμεν και έπειτα θυμιάζει και ο Πατριάρχης αφού βγάλει τη μίτρα και το Μεγάλο Ωμοφόριο, κάθεται στο Σύνθρονο καθώς και οι Αρχιερείς κάθονται στις θέσεις τους δεξιά και αριστερά στο Σύνθρονο.

Ο Αρχιδιάκονος διαβάζει το ιερό Εαγγέλιον από τον Άμβωνα. Προσφωνούν «Και υπέρ του καταξιωθήναι» και «Πρόσχωμεν» ο Δευτερεύων και ο Τριτεύων εναλλάξ.

Μετά το Ευαγγέλιο ο Πατριάρχης ευλογεί το λαό με το Σταυρό και ο Πρωτοψάλτης ψάλλει το «Δόξα σοι Κύριε, δόξα σοι».

«Όπως υπό του κράτους» ο Πατριάρχης. «Αμήν» ο Πρωτοψάλτης και αρχίζει πρώτα το απήχημα του Χερουβικού στον ήχο τον οποίο πρόκειται να ψάλλει. Απήχημα αργό, που δίνει την εντύπωση ότι μακρύ δρόμο θα πορευθούμε, καθότι Πατριαρχική και Συνοδική Λειτουργία είναι. Αργό Χερουβικό.

Ο Πατριάρχης μόλις ακούεται να διαβάζει τις μυστικές ευχές «ουδείς άξιος των συνδεδεμένων ταις σαρκικαίς επιθυμίες και ηδοναίς». Σε λίγο ακούεται ο ήχος του θυμιατού, που αρχίζει να θυμιάζει πρώτα γύρω-γύρω την Αγία Τράπεζα έχοντας πάντα απέναντι του τούς τέσσερις διακόνους που κρατούν τα Δικηροτρίκηρα. Δεν είναι Πατριάρχης μόνο, είναι και αυτοκράτορας του Βυζαντίου. Φοράει την μίτρα με τον δικέφαλο αετό και είναι ντυμένος με τα αρχιερατικά του, τα ανεπανάληπτα έργα τέχνης του Πατριαρχικού Σκευοφυλακίου. Ο Πρωτοψάλτης συνεχίζει το Χερουβικό Ύμνο με πάθος, με κλειστά τα μάτια, μεθυσμένος και αυτός από το άρωμα του θυμιατού και της όλης ατμόσφαιρας.

Ο κόσμος παρακολουθεί με ευλάβεια και αναμένει την Είσοδο των Αγίων. Αναμένει όμως να ακούσει και το «Τριάδι» και το «Πάσαν την βιωτικήν αποθώμεθα μέριμναν» για να ανέβει στον ουρανό μαζί με τη φωνή του Πρωτοψάλτη.

Οι Αρχιερείς μέσα στο Άγιο Βήμα μνημονεύουν τα ονόματα με τη σειρά τους στην Αγία Πρόθεση.

Οι ξένοι – αν υπάρχουν – είναι έκθαμβοι από όλα τα «γινόμενα και δρώμενα», τρίβουν τα μάτια να δουν και να ξαναδούν.

«Ως τον Βασιλέα» ο Λαμπαδάριος στραμμένος προς το αριστερό κλίτος, όπως και όλος ο λαός, υποκλίνεται βαθειά για την Μεγάλη Είσοδο των Αγίων.

«Πάντων ημών» ο Αρχιδιάκονος όλο. Επαναλαμβάνει και ο Μέγας Αρχιμανδρίτης όλο. «Της Αρχιερωσύνης υμών» ο Αρχιδιάκονος και παραδίδει το Άγιο Δισκάριο στα χέρια του Πατριάρχη.

Ο Πατριάρχης διαβάζει τα Δίπτυχα. Πρώτα μνημονεύει «πάσης επισκοπής», τους Πατριάρχες και Αρχιεπισκόπους, Αρχηγούς των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών. Τη στιγμή αυτή είναι παρόντες και αυτοί νοερώς στη θεία Λειτουργία που τελείται. Τους έχει φέρει κοντά ο φακός που λέγεται Ορθοδοξία, Κοινόν Ποτήριον. Αφού συμπληρώσει τα «μνήσθητι» μπαίνει μέσα και παραδίδει το Άγιο Δισκάριο στον πρώτο «τη τάξει».

Έπειτα και πάλι «Της Αρχιερωσύνης» ο Μέγας Αρχιμανδρίτης και παραδίδει στα χέρια του Πατριάρχη το Άγιο Ποτήριο με τα χρυσοποίκιλτα καλύμματα. Τώρα μνημονεύει «υπέρ μακαρίας μνήμης» σε άλλο τόνο φωνής. Είναι σε άλλο κόσμο οι κεκοιμημένοι. Στο τέλος παραδίδει το Άγιο Ποτήριο στο δεύτερο «τη τάξει».

«Ταις αγγελικαίς» συνεχίζει ο Λαμπαδάριος και ανεβαίνουν οι χοροί στα στασίδια τους. Ευλογεί ο Πατριάρχης στο τέλος το Δίκηρο το λαό και ο Πρωτοψάλτης λέγει «Εις πολλά έτη».

Ο Δευτερεύων που παίρνει από τα χέρια του Πατριάρχη το Δίκηρο συνεχίζει τα «Πληρωτικά» που τα απαγγέλει καθαρά, γοργά, μελωδικά.

«Ο Χριστός εν τω μέσω ημών και ην και έστη και έσται». Ο ασπασμός της αγάπης γίνεται τώρα με το αργό «Αγαπήσω Σε» του Ιακώβου, σε ήχο δεύτερο, χορευτικό.

«Τας θύρας, τας θύρας». Ο Πατριάρχης απαγγέλει το Σύμβολο της Πίστεως μας, όπως και το «Πάτερ ημών» όταν χοροστατεί. Τώρα που τελεί ο ίδιος την θεία Λειτουργία, τα απαγγέλει ο πρώτος επίσημος Οφφικίαλος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, που στέκεται στο Παραθρόνιο. Την ώρα αυτή τέσσερις αρχιερείς κινούν τον «Αέρα» πάνω από την κεφαλή του Πατριάρχη, μέχρι το σημείο «και αναστάντα».

Συνεχίζεται η θεία Λειτουργία του Μ. Βασιλείου και ο καθαγιασμός των Τιμίων Δώρων μέσα στα πολύτιμα Δισκοπότηρα με τα σμάλτα.

Ο Α΄ Δομέστικος λέγει το «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη» χύμα, και συνεχίζει ο Πρωτοψάλτης το κλασσικό μάθημα «Την γαρ σην μήτραν» σε ήχο α΄ τετράφωνο εκ του Κε.

«Μνήσθητι πάσης επισκοπής» ο Πατριάρχης και οι Αρχιερείς (και ιερείς έπειτα), ένας- ένας ακούονται από τις «έδρες» τους τού «αρχιεπισκόπου ημών...» και μνημονεύουν τον Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικό Πατριάρχη.

Ακολουθούν τα ωραία Δίπτυχα από το Μέγα Αρχιδιάκονο μπροστά στην Ωραία Πύλη, που μας κάνουν σε λίγα λεπτά το γύρω του κόσμου, και συνεχίζει ο Τριτεύων το «Πάντων των Αγίων» παίρνοντας από το χέρι του Πατριάρχη το Τρικέρι, με το οποίο προηγουμένως ευλογεί το λαό.

Δεν μένει άλλο πλέον. Οι χριστιανοί «εθεάσαντο το πρόσωπον της Αγίας Αναφοράς» με τη θεία Κοινωνία ή το Αντίδωρο από το χέρι του Πατριάρχη τους. Πήραν και την ευλογία του και τώρα ήσυχοι επιστρέφουν στα σπίτια τους, στις δουλείες τους αύριο, στα σχολεία οι μαθητές και διηγούνται τα όσα είδαν, τα όσα άκουσαν χθες στο Πατριαρχείο.

Δεν είναι χθες, δεν είναι τώρα, ούτε αύριο είναι. Πάντα αυτό το ίδιο είναι το Πατριαρχείο μας.

«Είη το όνομα Κυρίου ευλογημένον, από του νυν και έως του αιώνος».

Σημειώνουμε ότι κατ’ εξαίρεση την Κυριακή της Ορθοδοξίας ο Πατριάρχης δε μοιράζει το αντίδωρο στον Πατριαρχικό Ναό, γιατί γίνεται η λιτάνευση των ιερών εικόνων από τον Πατριαρχικό Ναό στο Παρεκκλήσι του Αγίου Ανδρέα, όπου γίνεται και η Απόλυση, και ψάλλεται ο Πολυχρονισμός του Πατριάρχη, αφού προηγουμένως γίνει «Τρισάγιο» στον ναό με κόλλυβα από τον Πατριαρχικό Θρόνο «υπέρ των Ορθοδόξων Βασιλέων, Πατριαρχών, Αρχιερέων, ιερέων, ιερομονάχων και μοναχών και πάντων των αγωνισαμένων υπέρ της ορθοδόξου πίστεως».

Κατά τη λιτάνευση οι ιερείς κρατούν την εικόνα του Χριστού και ο Πατριάρχης μικρή εικόνα του Χριστού.
Copyright© 2010 Σύλλογος Μουσικοφίλων Κωνσταντινουπόλεως